T.S Hoàng Thị Hồng Hà
Đơn vị công tác: Maison des Cultures du Monde, Cộng hòa Pháp
Phó chủ tịch hội Parfums du Viet Nam
1. Đặt vấn đề
“Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, ngay từ trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng năm 1930, Đảng ta đã đề cập đến vấn đề phải phát triển văn hóa của dân tộc và ngay khi nước ta chưa giành được độc lập, Đảng ta đã đề ra « Đề cương về Văn hóa Việt Nam ».
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu định nghĩa về văn hóa và gắn nó với nhu cầu tất yếu của con người: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoại hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.
Định nghĩa rất cụ thể của Bác đã được khái quát hóa trong bài viết của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng về vai trò của văn hóa và con người trong sự phát triển của xã hội hiện nay: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, động lực để phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”.
Đối với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, văn hóa có ý nghĩa quan trọng hơn nữa vì nó tạo ra bản sắc riêng cho cộng đồng Việt Nam, phân biệt với những cộng đồng khác. Việc giữ gìn, bảo tồn, phát triển có mục tiêu kép, cho đối tượng là người Việt Nam hiểu, yêu văn hóa truyền thống Việt Nam nhưng cũng giới thiệu cho người nước ngoài biết đến văn hóa Việt Nam, phân biệt với các dân tộc châu Á khác.
Cộng đồng người Việt ở Pháp hiện nay là một trong những cộng đồng lớn mạnh, có tiềm lực lớn, ngày càng trẻ hóa với các thành phần chủ yếu là du học sinh, trí thức. Khối cộng đồng này ngày càng gắn kết, có tiếng nói chung nên thành lập nhiều hội đoàn để tập hợp chung những người có chung sở thích, mục tiêu.
2. Thực trạng các hoạt động bảo tồn, phát triển vãn hóa của các hội đoàn tại Pháp
Hiện nay tại Pháp, các hội đoàn hoạt động rất tích cực để bảo tồn các hoạt động văn hóa dân gian truyền thống, có thể nhắc đến như hội UGVF (Hội người Việt Nam), Hội Parfums du Việt Nam, Hội Toucher Arts, Hội Cánh Diều, v.v, Ngoài ra phải kể đến Trung tâm văn hóa Việt nam tại Pháp của nhà nước.
Hội người Việt Nam tại Pháp là hội có bề dày lịch sử hơn 100 năm, luôn là đầu tàu tiên phong trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ. Hội thường xuyên tổ chức các dịp lễ tết như Tết Nguyên Đán, tết Trung thu, các hoạt động dạy tiếng Việt cũng như các học múa hát, võ Việt Nam diễn ra đều đặn hàng tuần cho các cháu thanh, thiếu niên mỗi thứ 7.
Hội Parfums du Việt Nam chuyên về các hoạt động triển lãm ảnh, tổ chức các buổi biểu diễn các loại hình nghệ thuật dân gian của Việt Nam ít được biết đến trên thế giới của các vùng miền như hát Then và thực hành tín ngưỡng Then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái; hát Đúm ở Thủy nguyên Hải Phòng; triển lãm ảnh của nghệ sĩ Dominique de Miscault chụp về Việt Nam những năm 90, v.v..
Hội Toucher Arts tổ chức các festival văn hóa cho các thanh niên Việt Nam trên thế giới tại Pháp, như giới thiệu văn hóa Việt Nam trong các trường học, trình diễn nghệ thuật Việt Nam với các tiết mục dân gian đương đại ví dụ như kịch rối “Sự tích bánh chưng, bánh dày”, làm phim tài liệu “ Trà, Áo dài và Việt Nam”.
Hội Cánh Diều dạy tiếng Việt, múa hát cho các em thiếu nhi.
Hội Versailles chuyên dạy hát tiếng Việt cho trẻ em người Việt và người Pháp.
Hợp ca Quê hương là dàn hợp ca hát những bài hát về Việt Nam
Trung tâm Văn hoá Việt Nam tại Pháp tổ chức các hoạt động giao lưu văn hoá, thông tin, du lịch nhằm tăng cường hiểu biết của nhân dân Pháp và châu Âu đối với đất nước, con người Việt Nam; thông tin tình hình kinh tế – xã hội, chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Nhà nước Việt Nam, xúc tiến du lịch, hỗ trợ các hoạt động thể thao.
Các hoạt động bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống cũng như gìn giữ tiếng Việt diễn ra sôi nổi tại các hội đoàn. Trong đầu năm 2024 đến nay đã có những hoạt động tích cực và thành công như tết Nguyên đán Giáp Thìn 2024 của UGVF, dịp kỷ niệm 10 năm của Foyer Việt Nam, 10 năm hợp ca Quê hương, triển lãm Hà Nội những năm 90 tại thành phố Nice của hội Parfums du Vietnam. Chương trình Festival Việt Nam của hội Toucher Arts. Về phía nhà nước, trung tâm Văn hóa đã phối hợp với các hội đoàn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ phục vụ đồng bào. Có thể kể ở đây các hoạt động từ đầu năm 2024 như tuần lễ Pháp ngữ tại các thành phố Paris, Lyon, ngày Việt Nam v.v…
Có thể thấy các hoạt động diễn ra đều đặn, thường xuyên, ngày càng có chất lượng hơn nội dung cũng như về hình thức (âm nhạc, trang phục…). Ngoài lượng khán giả ổn định là những thành viên nòng cốt của các hội đoàn, những người Việt Nam yêu nước, yêu văn hóa, tầng lớp từ U80, các chương trình có sự tham gia ngày càng đông của các thế hệ sinh viên, các thế hệ trẻ sinh ra ở nước ngoài. Đây là điều tích cực vì thể hiện rằng các thế hệ tiếp theo đã quan tâm kế thừa các hoạt động văn hóa của anh, anh đi trước.
3. Những thuận lợi trong việc gìn giữ, phát triển văn hóa truyền thống
Sự phát triển của khoa học công nghệ nên sự tiếp cận văn hóa truyền thống cũng nhanh chóng, thuận tiện hơn trước. Ví dụ: làm logo rồng cho tết của Hội người Việt Nam tại Pháp có thể kết hợp nghệ thuật làm tranh thủy mặc với thiết kế đồ họa cho phù hợp với thị hiếu mới. Với các buổi biểu diễn nghệ thuật thì các hội đoàn có thể tham khảo trên internet về lời, nhạc, trang phục, học trên youtube để có thể tái hiện gần như đầy đủ nguyên bản trong trường hợp các diễn viên nghiệp dư biểu diễn.
Một thuận lợi nữa là cộng đồng người Việt đoàn kết, các thế hệ mới trí thức, giàu lòng nhiệt huyết, quyết tâm giữ gìn văn hóa truyền thống, luôn có ý thức cho bạn bè quốc tế biết đến bản sắc văn hóa riêng của đất nước mình nên các hoạt động văn hóa văn nghệ hay việc giữ gìn, dạy học tiếng Việt luôn được ủng hộ.
4. Những khó khăn
Có thể nói trừ trung tâm văn hóa Việt Nam tại Pháp có các hoạt động theo kế hoạch của nhà nước, các hoạt động của các hội đoàn là tự phát và các hoạt động dựa trên kiến thức và tâm huyết, nhiệt tình của người làm. Các hoạt động này không có kinh phí hoạt động mà chủ yếu là tự kêu gọi trong công đồng.
Các hội đoàn cố gắng giới thiệu văn hóa Việt Nam nhưng thực chất cũng là những chương trình văn hóa thiên về giải trí, chưa có chiều sâu, đa phần là bước đầu giới thiệu về văn hóa Việt Nam như giới thiệu một số nét chấm phá về văn hóa Việt Nam ví dụ như giới thiệu trà, làm tranh, múa lân…. Điều này có thể có nhiều nguyên nhân. Thứ nhất là thiếu nguồn nhân lực trong các hội, đoàn được đào tạo chính thống văn hóa như các ngành Văn hóa học, Nhân học, Dân tộc học. Đây là những ngành rất khó xin việc tại Pháp, nên không nhiều người Việt Nam làm. Những người làm các chương trình nghệ thuật đa phần là “tay ngang” và làm vì thích, vì yêu văn hóa Việt Nam nên đòi hỏi một chương tình có chiều sâu về văn hóa là rất khó.
Các hoạt động chủ yếu thiên về giải trí để thu hút được khán giả vì nếu quá học thuật hoặc quá nguyên bản sẽ dẫn đến khán giả không muốn xem. Có thể lấy một ví dụ như hội Parfums du Viet Nam giới thiệu về hát Then cho Maison des Cultures du monde tại Pháp. Chương trình này có một hội đồng khoa học làm việc thẩm định. Trước hết là phải quay phim về nghi lễ, về trình diễn hát Then chính tại làng quê sinh ra Then mà không phải là trình diễn trên sân khấu để hội đồng xem và duyệt trước. Sau đó họ bắt đầu mời đoàn nghệ nhân sang Pháp. Những người biểu diễn phải là nghệ nhân dân gian thực sự. Trang phục, đồ nghi lễ trên sân khấu phải nguyên bản như đồ thờ cúng ở trong các nghi lễ ngoài đời. Nghĩa là làm sao nghệ thuật diễn xướng Then phải là giữ được tính chân thực nhất. Chương trình này được bán vé và thu hút đông khán giả Pháp. Tuy nhiên khi làm cho khán giả Việt Nam thì hội Parfums du Việt Nam lại được yêu cầu nên sân khấu hóa để khán giả có thể dễ xem hơn. Các tiết mục thì bớt các yếu tố nghi lễ đi và chủ yếu dành thời gian cho các bài hát dễ nghe, hoặc hát một số bài trên nền nhạc đàn tính bằng tiếng Kinh. Đây là điều có thể hạn chế tính nguyên gốc của nghệ thuật truyền thống. Vì vậy việc cố gắng giữ tính nguyên gốc, không biến đổi quá để phù hợp với thị hiếu cũng là một trong những khó khăn trong việc bảo tồn và phá ttriển văn hóa truyền thống tại các hội đoàn tại Pháp.
Vấn đề kinh phí luôn là khó khăn cho các hội đoàn. Nghệ thuật là loại hình đặc biệt, luôn cần được bảo trợ. Trừ trung tâm văn hóa Việt nam tại Pháp có kinh phí của nhà nước hoặc UGVF có nguồn tài trợ của nhà nước cho một số chương trình lớn, các hội đoàn đều tự thân vận động. Các hội đoàn phải dựa vào các mạnh thường quân là các công ty lớn, kinh doanh sản xuất thì mới có thể có kinh phí cho các chương trình, còn nếu không thì tất cả chỉ trên dự án. Các chương trình được thực hiện luôn luôn dựa vào sự nhiệt tình, tâm huyết của các hội đoàn và hầu hết phải bỏ tiền túi để làm các chương trình vì cộng đồng.
Một trong những khó khăn, đúng hơn là thách thức vì sự tương đồng văn hóa trong một số cộng đồng châu Á tại nước ngoài. Ví dụ như tết âm lịch thường hay bị gọi là tết năm mới Trung Quốc vì vậy thông qua các hoạt động văn hóa, các hội, đoàn cũng luôn cố gắng để các thế hệ người Việt mới ở nước ngoài hoặc cộng đồng quốc tế tại Pháp hiểu đây là Tết Việt Nam. Hoặc các chương trình luôn luôn phải nhấn mạnh áo dài là của văn hóa Việt Nam, tránh nhầm lẫn với thành áo dài của Trung Quốc, vì trên bìa sách về văn hóa hay một số trang bán hàng trực tuyến vẫn bán áo dài Việt Nam nhưng ghi là áo Trung Quốc. Những hội, đoàn làm văn hóa, dạy tiếng Việt luôn phải nhấn mạnh yếu tố bản sắc của văn hóa Việt Nam để các thế hệ sinh tại Pháp không bị nhầm lẫn về văn hóa.
5. Những đề xuất để bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống của các hội, đoàn
Các hội, đoàn luôn mong muốn có nguồn kinh phí hoặc có thể có sự giúp đỡ của các hội, quỹ về Bảo tồn văn hóa truyền thống ở Việt Nam để làm chương trình về văn hóa Việt Nam chất lượng hơn, đều đặn hơn.
Để làm được các chương trình bảo tồn văn hóa, việc mở rộng mạng lưới với các trung tâm nghệ thuật trong nước là điều cần thiết để thực sự có được các chương trình thấm đẫm tinh hoa văn hóa Việt Nam. Có thể làm nhũng chương trình mang tính giải trí phục vụ thị hiếu nhưng bên cạnh đó có các chương trình giữ gìn nguyên gốc các loại hình văn hóa, nghệ thuật truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số, các loại hình nghệ thuật dân gian ít được biết đến v.v.
Việc giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống nên làm theo tính chất tổng hợp ví dụ có thể kết hợp quảng bá các nông sản Việt Nam, du lịch Việt Nam lồng ghép vào các chương trình văn hóa, nghệ thuật. Như vậy có thể có thêm kinh phí để cho các chương trình, đồng thời thực hiện nhiều nhiệm vụ cùng một lúc để có thể quảng bá văn hóa Việt Nam một cách hiệu quả nhất.
5. Kết luận
Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn khẳng định việc duy trì, phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và tiếng Việt là một trong những trọng tâm của công tác về người Việt Nam ở nước ngoài. Việc gìn giữ, bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống của các hội, đoàn tại Pháp là điều đáng trân trọng, thể hiện tình yêu nước đoàn kết của cộng đồng người Việt tại Pháp. Đây là điều đáng khích lệ và nên có sự quan tâm hơn nữa của Nhà nước để các hội, đoàn có thể phát huy hơn nữa vai trò kết nối cộng đồng thông qua các hoạt động văn hóa.
Tài liệu tham khảo:
https://nhandan.vn/bao-ton-phat-huy-va-nhan-len-gia-tri-van-hoa-truyen-thong-quy-bau-cua-dan-toc-chung-ta-post769623.html
https://tuyengiao.vn/bao-ton-phat-huy-gia-tri-van-hoa-cac-dan-toc-thieu-so-dat-trong-tong-the-su-phat-trien-quoc-gia-dan-toc-152002
